http://cjitl.org

By: Ofelia Vilanova and Rosita Sonet
CJITL reporters

Fulan lima ona hafoin polisia halo razia ba iha bar no restaurants sira iha Dili laran, populasaun ne’ebe hatene didiak konaba bar hirak ne’e hateten katak pratika prostutuisaun sei makaas nafatin.

Husu deit ba feto ida ne’ebe lor-loron fa’an sigaru iha kruzamentu besik bar Mandarin Dili.
“Hau hare mane barak ho feto Indonesia no Timor-oan sira tama sai hosi bar nne’e lor-loron,” nia hateten. “Balu hakuak malu iha portaun nia oin.”

Fulan Janeiru liu ba, polisia hala’o razia balu iha Dili. Iha loron 3 Janeiru, Unidade Task Force ba Droga hosi PNTL, serbisu hamutuk ho UNPOL konsege kaer feto nain 10 no mane 7 iha Monalisa Bar no Moon Bar iha Bairro dos Grilos.

Semana hirak liu ba, task force kaer feto ho mane hamutuk nain 73 husi bar lima, tuir reportazen ne’ebe publika iha jornal Suara Timor Lorosa’e. Reportazen ne’e fo sai katak nain 20 ema Timor oan, no nia restu ema estranzeiru.
Komandante polisia distritu Dili, Pedro Belo hateten iha fulan Febreiru katak, evidensia ne’ebe sira hetan iha kapturasaun ne’e hato’o ona ba polisia imigrasaun no prokurador publiku.

Sefe polisia imigrasaun, Carlos Jeronimo hateten katak iha bainaka balun ne’ebe mai husi Indonesia, China ,no Filipina to’o iha Timor -Leste ho visa turista nian maibe depois sira servisu sai hanesan prostituisaun. Nia hateten katak nia membru sira koko atu uja medida ne’ebe forte ba ema sira ne’ebe viola termus visa nian. Violador sira sei deporta no sei selu multa, nia dehan.
Aderito Tilman, Sefe prokurador distritu Dili hateten katak prostituisaun la’os illegal iha Timor Leste maibe nia hateten katak sira ne’ebe mak organiza serbisu ne’e sei bele hetan alegasaun tuir lei nebe vigora iha tempu Indonesia nian.

Oinsa mos, nia dehan katak prokurador hasoru problema barak ho kasu Janeiru nian tanba polisia sira ne’ebe hala’o razia ne’e laiha karta kapturasaun.

Mesmo polisia esforsu an,ofisial sira dehan katak protituisaun sei kontinua sai hanesan negosio boot ida iha Dili. Domingos Guteres, Sefe departamentu Lisensa Negosiasaun nian iha Edifisiu Ministeriu Turismu Komersiu no Industria hateten katak iha bar no restaurante iha Timor Leste hamutuk 32 mak fo serbisu ba feto hosi rai liur.
Polisia dehan katak sira konsege prende droga barak hanesan evidensia durante operasaun. Sira agora hala’o hela teste iha laboratorium Australia nian, sira dehan.
Guteres dehan, “Governo sei la fo lisensa ba kompania bar no restaurante ruma nebe halao promosaun konaba prostituisaun no droga. Sekarik ami hetan informasaun ruma nebe klean husi polisia konaba pratika ne’e, ami sei taka hotu.

Organnizasaun hirak ne’ebe dedika ninia serbisu atu proteje feto, tenke fo ajuda barak ba ema hadook-an hosi prostituiuisaun.

Adelaide Guterres, adovogadu iha FOKUPERS, hateten katak jeralmente feto sira tama iha prostituisaun tanba kiak no laiha dalan seluk hodi hetan osan. Nia dehan katak governu tenke ajuda dezenvolve serbisu atu bele fornese opsaun ba sira.

Governu so bele atu halo ida ne’e. Bendito dos Santos Freitas, Secretariu Estadu ba Treinamentu Profesional, hateten katak iha tinan ida ne’e, governu sei fornese treinamentu ba kuaze juventude nain 500.

Membru parlamentu, Maria Rose da Camara, hateten katak kestaun ida ne’e urjente tebes tanba prostituisaun bele hadaet HIV/SIDA, moras ida ne’ebe fatal tanba so bele halo tratamentu deit maibe labele kura. Tuir Church World Service (CWS), Timor Leste agora dadaun iha sidadaun nain 49 mak hetan infeksaun no nain 6 mak mate tiha ona.

Ubalda Filipe Alves, Diretor ONG Rede Feto (Women’s Network), hateten katak Inan-Aman bele fo ajuda liu hosi proteje sira nia oan hosi Filme Pornografiku, ne’ebe bele hatudu dalan ba mundu prostituisaun nian.

Maibe ne’e la’os problema ida ba “AM”, feto ida ho tinan 25 hosi distritu Suai, Kovalima. Nia serbisu nudar prostituisaun kalan-kalan, nia hatama mane ba ninia kuartu maibe ninia Avó la hatene.

“Sira selu hau hosi $1 to’o $5,” nia dehan. “Dalaruma sira la selu buat ida tanba sira laiha osan.” Nia dehan katak nia hetan divorsiu hosi nia La’en tanba nia laiha loyalidade ba nia la’en, no nia konsidera ne’e la’os problema boot atu sai prostituisaun ida, maske nia lakohi atu ninia Avó hatene.

Ninia kolega, “C”, hateten katak uluk nia la hatene buat ida konaba prostituisaun. Nia mai hela ho “AM” tanba nia deskobre katak nia la’en iha relasaun ho feto seluk.
Nia dehan katak agora nia mos serbisu nudar prostituisaun. Agora dadaun nia isin rua, maibe nia la hatene labarik ne’e nia Aman.