http://cjitl.org

Hau nia amigo diak ida, loron ruma liu ba, bainhira artigu ne’e hau hakerek hela iha hau komputador nia hakbesik mai hodi dehan,”Ita bo’ot mos opozisaun ida no fanatik tebes ba Tribunal Internasional” hau hatan ba nia hodi dehan, “Se Ita bo’ot iha tempu atu le’e artigu ne’e karik, le’e to’o remata” atu nune’e labele julga titulu ida husi nia artigu tomak”. Do not judge a book by it is cover, Hau dehan ba nia.

Loz duni, bainhira ita kritika desizaun Xanana Gusmao hodi liberta Maternus Bere, Mane ida husi BETUN ne’ebe mai kaben tiha ho Feto Timor, fila oho tan ema Timor, mosu kedan iha ema hotu nia hanoin katak ida ne’ebe hakerek ou hakilar kontra desizaun “Injustica bo’ot” ida ne’e mesak opozisaun “FRETILIN”.

Tamba Timor nia versaun agora, se mak kontra AMP, Alianca Maioria Parlementar nia identiku ho Opozisaun “Fretilin” tamba mosaun sensura Fretilin nian.

Iha semana ida liu dadaun ba, Hau halibur ho maluk balun ne’ebe kaer hela Diario Timor Post, ne’ebe le hela artigu Amo Martinho Gusmao nia opiniaun konaba Maternus Bere. Ikus mai sira le’e artigu deit seidauk hotu, julga kedan Amo Martinho katak, “Igreja invade politika”.

Hau nia laran makili no lakohi dada lia ho sira tamba so para “Halo Kole An Deit”, hau pesoalmente aseita ho ideia sira ne’ebe Amo Gusmao hakerek iha nia opiniaun tamba hau fiar ne’e la reprezenta hanoin tomak Igreja katolika nian karik.

Iha biban ida ne’e hau mos atu hateten katak, hakerek artigu konaba Maternus Bere, la’os tenki Fretilin no la’os signika fanatik ba Tribunal Internasional (hanesan Amo Martinho nia Artigu hasoru Z’Camoens, AATL). Maibe hakerek konaba artigu ne’e atu konfesa hau nia sala katak Hau la sekunda Maun Bo’ot Xanana no sira seluk nia hanoin ne’ebe hateten katak liberta Maternus atu defende Estado.

Tuir loz, Hau nia liman mak makili fali tamba le bebeik artigu sira konaba Maternus Bere (Hugo Fernandes, Z’Camoens no Amo Martinho) no mos notisia husi media elektronika no imprime ne’ebe bebeik habosok hau nia matan ho Mosaun Sensura Fretilin nian n’ebe to’o ikus mai hafoin diskusaun, rezulta ho votus konfiansa nafatin mak barak (39 votus). La’os ona buat foun ba ita atu kumpriende katak Parlementu Nasional ne’e sai fatin Taman Kanak – Kanak ba pangung politik.

“Ohin Koalia ida, aban koalia seluk, ohin vota tiha ida, aban vota fali seluk” ita atu kulia mak la diak, agora ita atu KUTASAI alias Kulia Tan Sa Ida.

Sasan justica nian ita kahur fali ba halo kampanya politiku, sasan politiku nian ita ameasa fali ho Tribunal, Timor ita hare hanesan fali Tsunami politiku ne’ebe buat ketak – ketak ita kahur hamutuk tiha iha tasi laran hodi halo ema seluk ne’ebe iha ideia diak mout tiha ba tasi okos.

Iha loron 7 Fulan Outubro, hau (ho hakarak ida hakarak hatene) hakat liu ba Atambua hafoin ne’e liu ba Kupang (Cidade Komodo) hodi buka tuir to’ok se mak Maternus Bere no tamba saida mak nia tama mai Timor Leste no mos atu hatene lolos tamba sa Ministru Estranjeiru Indonezia Hasan Wirajuda ho nia delegasaun tenki liu husi Kupang molok hakat mai Timor hodi participa eventu selebrasaun tinan 10 referendum. Tamba sa la liu husi Aeroportu Bali? No Wirajuda hasoru se iha Kupang molok mai Timor Leste?

Tuir dadus sira ne’ebe hetan hatudu katak Delegasaun Hasan Wirajuda ne’e mai hamutuk ho Direitor Jeral Rejiaun Azia Pasifiku no Afrika, husi Departementu Estranjeiru Indonezia nian, Teuku Muhammad Hamzah, Direitor Jeral Multilateral Indonezia, Rezlan I Djenie no mos Porta voz Ministeriu Estranjeiru nian, Teuku Faizasyah.

Delegasaun ne’e semo husi Aeroportu Eltari, Kupang ho Jet Espesial polisia nian ho numero rejistu P-8001 no sira to’o iha Timor iha oras tuku 10.05 (Minutu 15 molok seremonia iha Palacio Prezidensial, Aitarak laran hahu).

Hakerek nain sira seluk hanesan Amo Martinho rasik iha nia artigu ida ikus konaba Maternus nian hateten, “keta karik Nia (Maternus) mai ho misaun sekreta ida hanesan Matebian Rai Na’in Noordin M. TOP ho Dr Azahari iha Indonesia, Sidadaun Malaysia ne’ebe mai tata rai iha Densus 88 Indonezia nia Kilat Tutun.

Hau hanoin lae karik, Buat ne’ebe hau bele si’ik (bele loz ou sala), Maternus tama mai Timor Leste iha inisiu fulan Augusto nian ne’e atu mai vizita ou Kangen nia fen (Timor Oan, La hanesan ho Maternus ne’ebe Ema Betun, Indonezia nanis). Tamba nia ferik oan tama nanis ona mai Timor iha tinan hirak liu ba ho nia oan Feto no Mane sira.

Maternus kaben ho Feto Timor Oan, iha oan mane no mos feto. Oan sira ne’e mak hanesan, Rius (agora iha Timor), ida seluk naran Elizeus Quekehi (agora iha Jogja, Indonezia) no Ida seluk fali naran Cornelis (agora iha Kuba, Estudante Medicina).

Alem ne, Maternus mos iha Oan feto ida ne’ebe oras ne’e iha hela Suai, Kovalima. Oan feto ne’e agora servicu ho vendedores sira husi Xina ne’ebe fa’an sasan Bajakan sira hanesan 888 iha Lampu Merah, Dili.

Hanoin to’ok ba, oinsa mane ida, kangen nia ferik oan, sei forca tan, productivu hela tan, Ita bo’ot sira mak hatene liu lisaun Biolojia.
Maternus tama mai Timor Leste ho dokumentu imigrasaun Indonezia nian (cidadaun Indonezia nanis). Nia tama liu husi fronteira Metamauk, iha Sub Distritu Kobalima Timur, Distritu Belu, NTT – Nusa Tenggara Timur, Indonezia.

Kestaun la’os bele julga Maternu iha Timor ka lae? Maibe meius ne’ebe Xanana Gusmao uja hodi tranfere Maternus ba Embaxada Indonezia ne’ebe oras ne’e sai prizaun Indonezia nian iha Timor ne’e maka hatudu deit Timor nia Ta’uk no La vale iha Indonezia nia politika.

Los duni, ita bele aseita katak situasaun Fronteira frazil tebes ba Timor oan ne’ebe tama sai, e labele nega katak iha duni estudante rihun ualo resin (8000 an) mak estudo hela iha Indonezia no metade husi ne’e tama sai husi Mota Ain – Atambua – Kupang.

Los duni, katak Timor iha hela meius atu tama ba ASEAN, no ita tenki kose makas Indonezia nia Wirayuda atu ajuda lori Timor Leste ba iha ASEAN, maibe la’os tenki hakr’uk hanesan ne’e.

Ezemplo seluk ida iha Timor, Primeiru Ministru Gusmao ho Prezidente Horta iha sira nia fuan lakohi atu ema hanesan Rogerio Lobato no Railos atu tama kadeia. Maibe sira uja dalan ne’ebe malirin no publiku nem hatene katak desizaun ne’e mos atu salva interese nasional Timor nian.

Se ita matenek liu tan oitoan karik, ita halo deit karta oan ida ba Tribunal Rekursu atu husik sai tiha Maternus husi becora no haruka nia fila ba Indonezia tamba ho razaun ruma legal (e.g. Indonezia la fo lisensa atu Timor Leste julga nia sidadaun). Ita bele halo ida ne’e.

Loz duni katak tuir relatorio Painel Special Serius Crime nian iha kaju numero 09-2003  hatudu katak Eis Komandante LAKSAUR Maternus ho nia kolega ida tan Egidio Manek involve iha masakre bo’ot iha Igreja Suai loron 6 Setembru 1999 ne’ebe  oho Amo Hilario Madeira, Amo Francisco Soares no Amo Tarsisius Dewanto hamutuk ho populasuan besik 200.

Relatorio ida ne’ebe responsabilidade tomak ONU nian atu julga tuir standar Tribunal Internasional sira seluk iha mundo hanesan; The International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia or ICTY, the International Criminal Tribunal for Rwanda or ICTR and the Special Court for Sierra Leone or SCSL.

Ita bele fiar katak, Maternus Bere konsiente nia an hanesan ema sidadaun Indonezia mak oho Amo Lulik sira iha Suai no populasaun lubuk. Tamba nia orijin la’os ema Timor. Ita labele konsidera Maternus hanesan Traidor, maibe nia INIMIGU nanis Timor nian  tamba nia istoria hatudu katak nia sai ona hanesan Intelejen ba Polisia no Forsa Indonezia hahu kedan iha Tinan 1992.

Ita hotu labele haluha katak iha Suko Leogore, Sub Distritu Maucatar, Distritu Suai ne’ebe agora bolu RANOK, iha tinan barak ona Maternus la hatudu an hanesan Ema Timor oan.

Diferente ho Eurico Guterres, Traidor Timor oan ida ne’ebe orijin Viqueque no ikus mai Trai nia nasaun rasik. Se Eurico mai Timor agora ita nia polisia sei bele kaer nia hanesan sidadaun Timor karik, tamba nia AVO ema metan Timor nian kedan.

Iha sasin barak ne’ebe hakerek nain hasoru iha Kupang no fatin seluk molok artigu ne’e fo sai hatudu katak Maternus Bere antes ne’e (molok tinan 1992) nia ema ida ne’ebe diak tebes. Mane matenek ida ne’ebe halo profisaun hanesan Mestri iha eskola primaria ou SD iha Leogore hodi hanorin estudante iha klase 1 – 3.

Iha Relijiaun katolika nia oin, Maternus hanesan Apostolu ida (katekista ida) ne’ebe iha relasaun diak tebes ho sarani sira iha Suai. No tuir ema barak dehan katak nia sai mos AMIGO diak tebes ba Amo Hilario ne’ebe ikus mai nia rasik mak ho nia asasinado maluk sira oho iha Igreja Suai.

Povu sira iha Leogore agora RANOK, sira konhece Maternus hanesan ema ne’ebe fiar nain, tamba nia mak sempre dirizi orasaun iha fulan Maiu no Outubro bainhira iha Terco sai uma tama uma.
Labele husu ba nia agora, tamba sa nia oho ema Timor oan. Tamba nia sei hatan katak “Hau laos ema Timor oan, tamba ne;e, hau laos traidor”. Hau fiar ke liafuan ida ne’e mak nia sei hasai iha tribunal maske tribunal ne’e iha Timor.

Se nune’e se mak ita tenki fo sala iha biban ida ne’e? Karik Primeiru Ministru Xanana Gusmao? Karik Prezidente Ramos Horta? Ministra Lucia Lobato? Ou PNTL sira hanesan saida mak Depudato sira fo sala?

Uluk Timor luta ba indepensia iha Rejime Soeharto ne’ebe kro’at no si’ak tebes, maibe ita la entrega an, maibe tamba sa iha tempu Demokrasia Susilo Bambang nian ita tenki hakru;uk lalais ba Indonezia.

Hau sei lembra iha Amo Martinho nia artigu ida hateten katak “Hau Fo, Atu O Mos Fo”, keta haluha katak Susilo Bambang ho  nia Ministru Hasan Wirayuda agora kaer ukun iha Indonezia mos hetan apoiu moral husi Timor Leste, ne’ebe kontinua halo fo’er bebeik Wiranto nia naran to’o tempu eleisaun foin lalais. Ne’ebe ikus mai Bambang mak manan iha eleisaun. Se hau kumpriende karik Amo Martinho nia vizaun ida ne’e, “Timor Fo ona, No Indonezia fo fali Saida? AMEASA? Lae, Labele.

Karik kestaun principal liu mak ida ne’e, katak iha Tinan 2008 kotuk, iha Bali Indonezia, governu rua Indonezia – Timor Leste asina ona pakta ida katak sei labele julga tan Autor kriminozu 1999, Exceptu ONU hakarak karik halo ninian.

Tamba sa Xanana Gusmao ho Ramos Horta la esplika ida ne’e, tamba sa Deputados sira la loke fali relatorio CVA (Comisaun Verdade no Amizade)?

Koalia konaba konaba “Hau Fo, Atu O Mos Fo” ita lalika hakat do’ok, iha Timor nia justica la’o kabun mak uluk. Bainhira atu liberta Rogerio Lobato (Fretilin), Pasti sei liberta mos Railos (CNRT). Ida ne’e mak ita bolu Hau fo atu O mos fo. Hau fiar ke’e agora AMP fo Maternus sei selu mos ho Prizeineiro balun.

Hanesan jerasaun foun, hau mos lakohi hare kedan Maternus Bere nia oin iha Timor, tamba nia laos Timor oan. Se nia mak Eurico Guterres sulan iha komarka Embaxada Indonezia karik hau hakarak sa’e hau nia motor no liu husi moru liur embaxada atu hakilar tama ba hodi hateten TRAIDOR, maibe kuitado KECOAK ida ne’ebe iha Indonezia mos la folin.

Ikus liu hau agredece deit ba leitor sira ne’ebe le artigu ne;e, tamba deit artigu oan ne’e hau tenki sosa Viza atu hakat to’o Atambua – Kupang iha loron 7 – 9 Outubro. Author; Koordenador Jeral Centru Jornalista Investigativu Timor Leste – CJITL